Süleymaniye Kütüphanesi'nde Bulunan Hicrî Yedinci Yüzyılda Yazılmış Hadis Rivayet Kitaplarının Havâricü'n-Nass'ı, Sıddı Zeynep Yücel (05.11.2025)

FSMVÜ Yazma Eserler Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından düzenlenen “Kitap Kültürü Konuşmaları” kapsamında gerçekleştirilen program, Mustafa Celil Altuntaş moderatörlüğünde yapılmıştır. Programda Sıddı Zeynep Yücel, Süleymaniye Kütüphanesi’nde Bulunan Hicrî Yedinci Yüzyılda Yazılmış Hadis Rivayet Kitaplarının Havâricu’n-Nass'ı İncelemesi başlıklı yüksek lisans tezinden hareketle bir sunum gerçekleştirmiştir.

Sunumda, Hicrî 7. yüzyılın siyasi, sosyal ve ilmî atmosferinin hadis ilmi üzerindeki etkileri, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi’nde bulunan yazmalar üzerinden ele alınmıştır. Çalışmanın odağını, yazma eserlerin ana metni dışında kalan ve “havâricu’n-nass” olarak adlandırılan metin dışı unsurlar oluşturmaktadır.

Konuşmada, Süleymaniye Kütüphanesi’nde tespit edilen ve Hicrî 7. yüzyıla ait olduğu belirlenen hadis yazmalarının detaylı şekilde incelendiği ifade edilmiştir. Bu yazmalar arasında İbn Mâce’nin Sünen’i, Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i, İbn Ebî Dünyâ’nın eserleri ve Sahîh-i Buhârî gibi temel kaynakların yer aldığı belirtilmiştir.

Sunumda havâricu’n-nass unsurları iki ana başlık altında değerlendirilmiştir. Metinle doğrudan ilişkili olmayan kayıtlar kapsamında ferağ, temellük, vakıf kayıtları, mühürler ve sayfa düzenini gösteren reddade sistemi incelenmiştir. Metne bağlı unsurlar arasında ise sema, kıraat ve icazet kayıtları ile haşiyeler ve mütalaa notları ele alınmıştır. Bu kayıtların, dönemin ilim çevreleri arasındaki ilişki ağlarını, hadis öğrenim yöntemlerini ve medrese faaliyetlerini ortaya koymada önemli veriler sunduğu vurgulanmıştır.

Konuşmada ayrıca, araştırma sürecinde veri tabanı oluşturma, ilişki analizi ve görselleştirme gibi dijital yöntemlerden yararlanıldığı ifade edilmiştir. Bu yöntemler sayesinde Hicrî 7. yüzyılda hadis ilminin coğrafi dağılımı (özellikle Mısır, Suriye ve Hicaz ekseni) ile ilmî faaliyetlerin yoğunluğu somut verilerle ortaya konulmuştur.

Sonuç olarak, yazma eserlerde yer alan metin dışı unsurların yalnızca yardımcı kayıtlar olmadığı aksine İslam ilim tarihinin sosyal ve ilmî yapısını aydınlatan, bilginin aktarım süreçlerini belgeleyen önemli kaynaklar olduğu vurgulanmıştır.

Metin: Dilek Uysal