Toronto Üniversite Kütüphanesindeki İslam Yazmaları, Lale Javanshir (17.06.2026)

FSMVÜ Yazma Eserler Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından düzenlenen “Güncel Kodikoloji Çalışmaları IX” kapsamında gerçekleştirilen programda, Lale Javanshir, “Toronto Üniversite Kütüphanesindeki İslam Yazmaları” başlıklı sunumunu gerçekleştirmiştir. Programın moderatörlüğünü Berat Açıl üstlenmiştir.

Konuşmada, Toronto Üniversitesi bünyesinde faaliyet gösteren Thomas Fisher Nadir Eserler Kütüphanesi’nin koleksiyonları, İslam yazmaları ve bu koleksiyonların araştırmacılara sunduğu imkânlar ele alınmıştır. Sunumun başlangıcında Thomas Fisher Kütüphanesi’nin Kanada’daki en büyük halka açık nadir eser koleksiyonlarından birine ev sahipliği yaptığı belirtilmiş; bilim ve tıp tarihi, kitap tarihi, maddi kültür çalışmaları, Kanada edebiyatı ve İslam araştırmaları gibi birçok alanda zengin koleksiyonlar barındırdığı ifade edilmiştir. Ayrıca koleksiyonların bağış, satın alma ve devir yoluyla oluşturulduğu, kütüphanenin araştırma, eğitim ve kültürel faaliyetleri destekleyen önemli bir merkez olduğu vurgulanmıştır.

Konuşmanın devamında, kütüphanenin erişim politikalarına değinilmiş; materyallerin yalnızca kütüphane içerisinde kullanılabildiği, araştırmacılara yüz yüze ve çevrim içi araştırma desteği sağlandığı belirtilmiştir. Bunun yanı sıra dijital koleksiyonlar ve dijitalleştirme çalışmaları sayesinde araştırmacıların çok sayıda materyale uzaktan erişim imkânı elde ettiği ifade edilmiştir.

Sunumda, Thomas Fisher Kütüphanesi bünyesindeki İslami koleksiyonların kapsamı ayrıntılı biçimde tanıtılmıştır. İslam araştırmalarının yalnızca dinî çalışmalarla sınırlı olmadığı; Ortadoğu araştırmaları, Türk dili ve edebiyatı, tarih, kültür ve bölge araştırmalarını da kapsadığı vurgulanmıştır. Bu çerçevede Richard Blackburn, Meredith Owen ve Eleazar Birnbaum gibi araştırmacıların koleksiyonların gelişimine önemli katkılar sağladığı belirtilmiştir. Kütüphanedeki İslami koleksiyonların Arapça Yazmalar Koleksiyonu, Birnbaum Koleksiyonu, Genel Yazmalar Koleksiyonu ve Ciltli Genel Yazmalar Koleksiyonu olmak üzere dört ana başlık altında toplandığı ifade edilmiştir.

Ayrıca Arapça Yazmalar Koleksiyonu’nun oluşum süreci ele alınmış; 1973 yılında Beyrut’tan satın alınan yaklaşık 1200 yazmanın koleksiyonun temelini oluşturduğu belirtilmiştir. Başlangıçta yalnızca Arapça eserlerden oluştuğu düşünülen bu koleksiyonun zamanla yapılan çalışmalar sonucunda Türkçe ve Farsça yazmaları da içerdiğinin anlaşıldığı ifade edilmiştir. Koleksiyonda Kur’ân ilimleri, hadis, fıkıh, astronomi ve çeşitli bilim dallarına ait eserlerin bulunduğu belirtilmiş; Edirneli Şahidî’nin Leylâ vü Mecnûn’u ile Âşık Paşa’nın Garibnâme’si koleksiyonun dikkat çeken Türkçe eserleri arasında gösterilmiştir. Yazmalarda yer alan mühür ve sahiplik kayıtlarının eserlerin dolaşım tarihini takip etmek açısından önemli veriler sunduğu vurgulanmıştır.

Sunumda, koleksiyonun kataloglanma sürecine de değinilmiş; yazmaların uzun yıllar ayrıntılı biçimde kataloglanmadığı, ancak son dönemde yürütülen çalışmalar sayesinde sistematik olarak araştırmacıların erişimine açıldığı belirtilmiştir. Bu çalışmaların koleksiyondaki önemli eserlerin görünürlüğünü artırdığı ve gelecekte yeni araştırmalara zemin hazırlayacağı ifade edilmiştir.

Konuşmanın ilerleyen bölümünde Birnbaum Koleksiyonu tanıtılmış; koleksiyonun uzun yıllara yayılan akademik çalışmalar ve saha araştırmaları sonucunda oluştuğu belirtilmiştir. Tarih, coğrafya, biyografi, edebiyat, din, tasavvuf ve ahlâk gibi farklı alanlara ait eserleri barındıran koleksiyonun, Osmanlı ve Çağatay yazı geleneğine dair önemli kaynaklar içerdiği ifade edilmiştir. Silsilenâme, İmâdü’l-İslâm ve Ahmedî’nin İskendernâme’si gibi eserler koleksiyonun öne çıkan örnekleri arasında gösterilmiştir. Özellikle İskendernâme nüshasının tarihlendirilmesine ilişkin bulguların, Osmanlı yazma kültürünün izlenmesi bakımından dikkat çekici olduğu vurgulanmıştır.

Ayrıca Genel Yazmalar Koleksiyonu’nda yer alan Câmî Dîvânı, Zâdü’l-Meâd, Ömer Hayyam’ın Rubâiyyât’ı ve çeşitli Kur’ân-ı Kerîm nüshaları gibi önemli eserlerden örnekler verilmiştir. Bu eserlerin yalnızca içerikleriyle değil, minyatürleri, kayıtları ve fiziksel özellikleriyle de araştırmacılar için değerli bilgiler sunduğu ifade edilmiştir.

Konuşmanın sonunda Thomas Fisher Kütüphanesi’nde yürütülen dijitalleştirme çalışmalarına değinilmiş; dijital arşivler sayesinde yazma ve basma eserlerin dünyanın farklı bölgelerindeki araştırmacıların erişimine açıldığı belirtilmiştir. Ayrıca İslam araştırmalarının yalnızca Arapça, Türkçe ve Farsça eserlerle sınırlı olmadığı, İslam dünyası ve Osmanlı kültürü hakkında farklı dillerde kaleme alınmış eserlerin de koleksiyonlarda önemli bir yer tuttuğu vurgulanmıştır. Program, katılımcıların soru ve katkılarıyla sona ermiştir.

Metin: Dilek Uysal