Osmanlı’da Mecmualar: Disiplinlerarası Yaklaşımlar ve Güncel Çalışmalar
Yazma Eserler Kültürü serisinin dördüncü sempozyumu, “Osmanlı’da Mecmualar: Disiplinler arası Yaklaşımlar ve Güncel Çalışmalar” başlığıyla 4-6 Haziran 2026 tarihlerinde Viyana’da gerçekleştirildi. FSMVÜ Yazma Eserler Uygulama ve Araştırma Merkezi ve Bochum Ruhr Üniversitesi iş birliğiyle düzenlenen sempozyuma Viyana Üniversitesi Şarkiyat Enstitüsü ev sahipliği yaptı. Üç gün boyunca mecmuaların çeşitli kullanımları farklı disiplinlerden gelen araştırmacılar tarafından müzakere edilerek interdisipliner bir zemin mümkün kılındı. Toplam 23 tebliğin sunulduğu sempozyumda şehir gezisi ve kütüphane ziyareti gibi kültürel faaliyetler de yer aldı.
Sempozyumun temelleri Kasım 2023’te Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi’nde düzenlenen Mecmua Tipolojileri Çalıştayı’nda atılmıştı. Çalıştay boyunca mecmuaların türleri, kodikolojik özellikleri ve derleyicilerin mecmuaları kullanım pratikleri üzerine tartışmalar yürütülmüş ve bu birikimin daha geniş düzeyde bir ilmi toplantıyla geliştirilmesi hedeflenmişti. Bu bakımdan sempozyum, mecmualara farklı zaviyelerden bakmayı mümkün kılmış ve araştırmacıların zihinlerindeki soruları paylaşmalarına fırsat tanımıştır.
Tijana Krstic, Yavuz Köse ve Hülya Çelik’in selamlama konuşmalarıyla başlayan sempozyumda üç gün boyunca on oturum yapılmış, Türkiye, Avrupa ve Amerika’dan 25 araştırmacı çalışmalarını paylaşmıştır.
Birinci Oturum
Sempozyumun ilk oturumunda, Mariya Kiprovska’nın moderatörlüğünde Ercan Akyol, İsmail Emre Pamuk ve Nimet İpek tebliğlerini sundular. Ercan Akyol yapışdırma mecmualarını arşiv kaynakları olarak görmenin imkân ve mahiyetini değerlendirdiği sunumunda iki adet mecmuayı içerikleri arasında muhtemel bağlantıları ortaya koyarak inceledi. İsmail Emre Pamuk, mecmua derlemeyi taşra divanlarındaki bürokratik mekanizmaları aydınlatacak arşivsel bir pratik olarak görmeyi teklif ettiği sunumunda, taşra arşivlerinin yokluğunun getirdiği arşivsel sessizliğin mecmualar vesilesiyle aşılabileceğini belirtti. Son olarak Nimet İpek mecmualarda mühürlerin niçin toplandığı sorusundan hareketle mühür mecmualarının çeşitli tipolojilerde karşımıza çıkabileceğini ve mühürlerin yazılı kültür değerlerinin yanı sıra görsel kültür bakımından da önemli bir kaynak olduğunu anlattı.
İkinci Oturum
İkinci oturum Derin Terzioğlu’nun moderatörlüğünde Arif Erbil’in sunumuyla başladı. Kastamonu ve Burdur Yazma Eserler Kütüphaneleri’ndeki mecmuaları ağ analizi metoduyla incelemeye tabi tutan Erbil, metinlerin birlikte derleme örüntüleri ve okuma pratikleri üzerine bulgularını paylaştı. Oturumun ikinci sunumunda Mehmet Kalaycı, anonim bir Menâzilu’l-Hacc risalesinin müellifini tespit ettiği araştırmasında metinlerin yanı sıra kenar notları, mecmua ve koleksiyon bilgilerine eğilerek holistik bir bakış açısı edinmenin önemini vurguladı. Son olarak Nurdan Şahin, İsmail Hakkı Bursevi’nin mecmualara düştüğü manzum notlar üzerinden mecmuaların sosyal işlevlerini tartışmaya açtı.
Üçüncü Oturum
Tijana Krstic moderatörlüğündeki üçüncü oturumun ilk sunumunu Hülya Çelik ve Gisela Prochazka-Eisl yaptılar. Çok metinli bir mecmuayı derleyiciler, derlenen metinler ve muhtemel kullanım saikleri bağlamında inceleyen Çelik ve Prochazka-Eisl, mecmuaların metinleri muhafaza etmekle kalmadığı, bununla birlikte kültürel pratiklerin de mecmualar vasatında ortaya çıkarılabileceği üzerinde durdular. Oturumun ikinci sunumunda John Curry, dergâh kütüphaneleri üzerine yaptığı araştırmada incelediği mecmualar özelinde edindiği izlenimleri paylaştı. Tarikat şeyhlerinin kişisel mecmualarının özel hayatları ve tarikatın iç kültürüne dair açılımlar sunabileceği üzerinde durdu.
Dördüncü Oturum
Sempozyumun dördüncü oturumu Bruno de Nicola moderatörlüğünde Sadık Yazar’ın sunumuyla başladı. Çok metinli mecmuaların yapısını ortaya çıkarabilmek adına Fazıl Ahmed Paşa ve Ragıp Paşa Kütüphaneleri örnekleminde nicel bir çalışma yürüten Yazar, mecmualardaki metinlerin hangi ortaklık zemininde bir araya getirildiği sorusu etrafında bulgularını paylaştı. Oturumun ikinci sunumunda Kadir Turgut bir mecmua tipi olan külliyatlarda metin tasnifi ve derleyici etkinliğini tartıştı.
Beşinci Oturum
Beşinci oturum Marijana Misevic’in moderatörlüğünde İclal Ekinci’nin sunumuyla başladı. 22 risalelik bir mantık mecmuasını inceleyen Ekinci, mecmuaların bireysel kullanımın ötesinde eğitsel amaçlara matuf olarak da derlendikleri, dolayısıyla ilmi dolaşıma ve üretime aracılık eden enstrümanlar olarak değerlendirilebilecekleri üzerinde durdu. Mykhaylo Yakubovych, Halveti şeyhlerinin risalelerini barındıran mecmualar bağlamında mecmuaları mikro düzeyde sosyal grupların kolektif bilgilerinin aktarım aracı olarak değerlendirmeyi önerdi. Son olarak Eren Pilgir, Tophaneli Duhanizade Mehmed Efendi’ye ait kıraat mecmualarını incelediği sunumunda mecmuaların Osmanlı medrese geleneği içindeki yerlerine dikkat çekti.
Avusturya Milli Kütüphanesi Ziyareti
Araştırmacılar sempozyumun ikinci günü öğleden sonra Hülya Çelik’in koordinatörlüğünde Avusturya Milli Kütüphanesi’nin Yazma Eserler Koleksiyonu’nu ziyaret etme fırsatı buldular. Kütüphanenin tarihi binasındaki okuma salonunda Osmanlı çalışmaları bakımından önem arz eden yazmalar araştırmacıların dikkatine sunuldu. Böylece yazmalara birinci elden ulaşma imkânı elde eden araştırmacılar kütüphanede çalışma ve araştırma yapma deneyimi kazanmış oldular.
Altıncı Oturum
Gülfem Alıcı’nın başkanlık ettiği altıncı oturum Ali Benli’nin sunumuyla başladı. Arapça öğretiminde kullanılan sarf ve nahiv mecmualarını konu edinen Benli, bu mecmuaların yapıları ve matbaa sonrası dönemde geçirdikleri değişim hakkında mülahazalarını paylaştı. Mahmut Taşçı ise İbn Abidin’in risalelerini bir araya getirdiği mecmuayı içerik ve form bakımından inceleyerek mecmuanın katmanlı yapısı sayesinde üretildiği bağlamın entelektüel ve sosyal hafızasını yansıtabileceği üzerinde durdu.
Yedinci Oturum
Janina Karolewski’nin yönettiği yedinci oturum Furkan Yalçınkaya’nın sunumuyla başladı. On yedinci yüzyılda dolaşımda olan bir kanun mecmuasının farklı nüshalarına dair gözlemlerini paylaşan Yalçınkaya, mecmuaları diğer işlevlerinin yanı sıra hukuk düşüncesinin üretildiği bir vasat olarak görmeyi teklif etti. Sacha Alsancakli ise mecmuaların sözlü kültürün taşıyıcısı olarak görülebileceği fikri etrafında Destan-ı Muhammed Hanefiyye adlı halk hikayesinin mecmualarda aktarılan nüshalarına dair bulgularını paylaştı.
Sekizinci Oturum
Sempozyumun sekizinci oturumuna Grikor Boykov başkanlık etti. Evangelia Chaldaeaki ve Nazlı Vatansever 19. yüzyılda Arap ve Yunan harfleriyle yazılmış Türkçe güfte/şarkı mecmualarını karşılaştırmalı olarak inceledikleri sunumda, mecmuaların derleme yöntemleri ve müzikal notasyon kullanımları arasındaki benzerlik ve farklılıklara dikkat çektiler. Tatjana Paic-Vukic ise kişisel not defterleri mahiyetindeki mecmuaların 1970’li yıllarda literatürde gündeme getirilişinden bu yana nasıl alımlandıklarını ve gündelik hayatın tarihini yazmada sundukları imkânları değerlendirdi.
Dokuzuncu Oturum
Florian Schwarz’ın (?) yönettiği dokuzuncu oturumun ilk sunumunda Cüneyt Ersin Mıhcı; müzikoloji, yazma eser çalışmaları ve Osmanlı edebiyatı araştırmalarının kesişiminde bulunan bir mecmuayı, barındırdığı post-Bizans notasıyla yazılmış güfteler bakımından inceledi. Ahmet Muaz Kömür kadı ve katiplerin görevleri esnasında kullandıkları belgeleri derledikleri sakk mecmualarının kenarlarına düşülen notlardan hareketle Osmanlı hukukçularının not alma pratiklerini ve bunları yönlendiren saikleri tartıştı.
Onuncu Oturum
Sempozyumun son oturumu Katharina Ivanyi’nin (?) başkanlığında gerçekleşti. Elif Sezer-Aydınlı, İsmail Hakkı Bursevi’nin kişisel mecmualarındaki şekil ve içerik unsurlarını inceleyerek Bursevi’nin derleme teamüllerinin dönemin ihtiyaçlarına cevap olarak değerlendirilebileceğini gündeme getirdi. Hüseyin Örs Mecma‘ü’l-Letâif ve Sundûkü’l-Me‘ârif adlı mecmuada mikrografi sanatının imkanlarıyla oluşturulan görsel metinleri inceleyerek mecmuaların hem görsel ansiklopediler hem de bilgi sandıkları olarak değerlendirilebileceğini salık verdi.
Değerlendirme
Üç gün süren ve toplamda on panelin icra edildiği sempozyumun kapanış oturumu Hülya Çelik’in genel değerlendirmesiyle başladı. Muhtelif alanlardan araştırmacıların sunumlarının mecmuaları çok yönlü ve interdisipliner bir biçimde ele alma gerekliliğini bir kez daha ortaya çıkardığını vurgulayan Hülya Çelik, bu organizasyonun ileri toplantılara kapı aralayacağını dile getirdi. Netice itibariyle araştırmacılar, genel bir mecmua tipolojisi ortaya koymanın mümkün olmayışı ve mecmuaları her disiplin bağlamında özel olarak değerlendirme ihtiyacı gibi hususlarda mutabık kaldılar. Ayrıca sunumların kisve-i tab‘a bürünerek ilim çevrelerine ulaştırılmasının gelecek çalışmalara ön ayak olacağı üzerinde duruldu.
Evliya Çelebi’nin Viyanası Turu ve Dönüş
Sempozyumun kapanışı, Ercan Akyol’un rehberliğinde Viyana şehir turu ile oldu. Evliya Çelebi’nin Seyahatname’de aktardığı Viyana tanıklığından ilhamla Evliya’nın şehre giriş yaptığı noktadan turu başlatan Akyol, Evliya’nın ayak izinde şehri adımlama fırsatı sundu. Evliya’nın bahsettiği anıtlar, şaşkınlığını kamçılayan otomat oyuncaklar ve Viyana halkının kolektif hafızasından kayda değer bulduğu şehir efsanelerini dinleyen katılımcılar, bu eşsiz deneyimle Viyana’ya veda ettiler.
Metin: Furkan Yalçınkaya